 КАТЭХІЗІС,
Гэта значыць старадаўняя хрысьціянская навука, сабраная ў пытаньнях і адказах са Сьвятога Пісаньня для простых людзей мовы беларускай.
Зь Першага лісту Сьвятога Апостала Пятра: «Будзьце заўсёды гатовыя да абароны адносна кожнага, хто патрабуе ад вас адказу аб прабываючай у вас надзеі, у спагаднасьці і страху Божым...» ды так далей.
Яснавяльможных Князёў ды паноў Іх Міласьцяў паноў Мікалаяў Радзівілаў: Князя на Алыцы і Нясьвіжы, Ваяводы Віленскага, найвышэйшага Маршалка і канцлера Вялікага Княства Літоўскага і іншае; і Князя на Дубінках і Біржах, Ваяводы Троцкага, Вялікага Гетмана Вялікага Княства Літоўскага і іншае,— сынам першародным Іх Міласьцям Князям маладым панам Мікалаям Мікалаевічам Радзівілам —
ад Бога Айца праз Хрыста, Адзінароднага Сына Яго, у Духу Сьвятым Пацяшыцелю, ласкі, супакою і вечнага дабраславенства верна жадаюць браты праўдзівага Хрыстовага збору і слугі Вашых княжацкіх Міласьцяў.
Бог усемагутны, яснавяльможныя і міласьцівыя Княжаты, у тым заўсёды аб'яўляў Сябе грэшнаму чалавеку, што, хаця чалавек сам ад Яго адыходзіў, Бог усё адно ў цудоўны спосаб ратаваў чалавека ад памылак і грахоў. Такім Ён паказаў Сябе ад пачатку нашым прабацькам. На тых бо, -- пасьля іхняга цяжкага граху ды страты вобразу і падабенства Божага, на якое яны былі створаны ў той першароднай цнатлівасьці, сьвятасьці, справядлі-васьці і праўдзе, -- з асаблівага Свайго міласэрдзя Бог не застаўся ў гневе. Ён зьлітаваўся над іхнім адпадзеньнем, даў ім і ўсяму іхняму патомству цудоўны ратунак і такое насеньне абяцаў, Якое скрышыць галаву праклятаму ворагу д'яблу, наверне іхняе адпадзеньне ды адновіць іх у першароднай цнатлівасьці і справядлі васьці. Прабацькі нашыя, схапіўшы вераю гэтае абяцаньне аб прыйсьці сьвятога насеньня, цешыліся ім аж да сьмерці ды ім жа дабраславёна га жыцьця даступіліся.
Таксама сынам і патомству іхняму, колькі б разоў яны не адступаліся ад хвалы Божай, Бог ніколі потым ня помсьціў. Ды гэтаксама, грозна зьнішчыўшы патопам кожнае цела, Той жа спрадвек міласэрны Бог не пакінуў Ноя, а потым -- Абрагама, Ізаака, Якуба, сьвятых патрыярхаў і ўсіх дванаццаць кален Ізраэльскіх, якіх вывеў з Эгіпту ды зноў аднавіў ім тое Сваё абяцаньне пра дабраславёнае насеньне, у якім мелі дабраславіцца ўсе народы. А насеньне тое, паводле навукі Апостальскай, ёсьць Хрыстос. Таксама і са Старога, і з Новага Закону ясна бачна, што Госпад Бог не пакідае аніводнага грэшнага чалавека і, зноў жа, аніяк па-іншаму збавіць ня хоча, адно толькі як праз Хрыста Госпада, — тое вечнае і дабраславёнае насеньне, спачатку ў раі абяцанае, а як прыйшла поўня часу, з прачыстае дзевы народжанае.
Таксама і зараз, яснавяльможныя ды міласьцівыя Княжаты, нам, апошняму патомству нашых айцоў, перад апошнім днём гэты Айцец усякай міласэрнасьці, зьнішчыўшы сьлепату нашых сэрцаў і вачэй праз Духа Сьвятога і сьвятло Эвангельля Свайго Сына, зноў тлумачыць і нібы паказвае тое споўненае абяцаньне, — Хрыста Госпада, — Якога нам д'ябал у бездані рымскага ды грэцкага Бабілёну зацьміў, Слова Ягонае сьвятое схаваў і таямніцы спаганіў. Вырваўшы з тае Садомы антыхрыставай, Бог зноў вядзе нас да праўдзівага Збавіцеля, Чые законы сьцісла выкладзены тут, у гэтай малой новадрукаванай кнізе на слыннай і здаўна далёка пашыранай славянскай мове.
А Вашым Княжацкім Міласьцям — сынам тых двух у нашай Рэчы Паспалітай нашчадкаў аднаго кораня -- прысьвячаем гэтую кніжку дзеля многіх слушных прычынаў з тым жа самым намерам (каб ніхто не судзіў інакш), што і некалі сьвяты эвангеліст Лука прысьвяціў дзьве свае кнігі пабожнаму ды высакароднаму Тэафілу, а найбольш дзеля таго, каб у вас з маладосьці любоў да Слова Божага ўзьнялася і расла. Таксама і дзеля таго, каб Вашыя Княжацкія Міласьці ня толькі чужазем нымі мовамі захапляліся, але і каб тую здаўна славутую мову славянскую палюбілі ды ёю захапляцца пачалі. Слушная бо справа, каб Вашыя Княжацкія Міласьці любілі мову таго народу, на чале якога здаўна славута стаяць даўнія продкі і Іх Княжацкія Міласьці айцы Вашых Княжацкіх Міласьцяў.
Ды так Госпад Бог усемагутны, Які Сам спрадвек ёсьць пачаткам і адзінай прычынай збаўленьня, знайшоў Вашых Княжацкіх Міласьцей яшчэ ў маладосьці. Будзьце ж удзячнымі за Яго сьвятую міласьць ды прыйміце Такога госьця з адкрытым сэрцам, каб вы па такім наведваньні былі прызнаныя за ўдзячных сыноў. Бо Вашым Княжацкім Міласьцям (як ужо ўзгадана вышэй) першы на гэтай мове плён я толькі дзеля таго ахвяраваў, каб Вашыя Княжацкія Міласьці — высакароднага стану Княжаты і першых у дзяржаве правадыроў сыны — давалі ўсім іншым добры ўзор і прыклад, каб шмат яшчэ хто насьледаваў прыклад Вашых Княжацкіх Міласьцяў ды каб Бацькаўшчына і Рэч Паспалітая маглі чакаць ад Вашых Княжацкіх Міласьцяў дабраславёнай надзеі.
Як раней Вашыя Княжацкія Міласьці паходзілі з аднаго кораня, так і зараз у тым праўдзівым і верным адзінстве дужэйце ды ўзрастайце, каб Вашыя Княжацкія Міласьці заставаліся ў адзінстве ня толькі паводле абавязку сваяцтва, але і каб былі ў адзінстве вызнаньня рыцарамі і братамі адзінага гетмана Ісуса Хрыста ды сынамі адзінага найвышэйшага Бога! У гэтым Вашых Княжацкіх Міласьцяў няхай памножыць і дабраславіць Бог Айцец праз Хрыста, Адзінароднага Сына Свайго, у Духу Сьвятым, нашым Пацяшыцелю. Гэтага мы ад Яго Самога сардэчна зычым Вашым Княжацкім Міласьцям.
А тое, што на гэты час (хаця і не з такой годнасьцю, якой былі б вартыя сьвятыя Божыя табліцы) зь якога ж кольвек дадзенага нам таленту было праўдзіва надрукавана братамі праўдзівага Хрыстовага збору і служкамі Вашых Княжацкіх Міласьцяў, — просім: «Прыйміце, Вашыя Княжацкія Міласьці, ласкава і ўдзячна, пакуль Госпад Бог дапаможа што большае ўчыніць!»
Дадзена з гораду Нясьвіскага ад Нараджэньня Хрыстова ў годзе тысяча пяцьсот шэсьцьдзесят другім, месяца чэрвеня дванаццатага дня.
Вашых Княжацкіх Міласьцяў дабравольныя слугі:
Мацьвей КАВЯЧЫНСКІ,
Сымон БУДНЫ,
Лаўрэнці КРЫШКОЎСКІ.
УСІМ ДАБРАВЕРНЫМ ХРЫСЬЦІЯНАМ
МОВЫ БЕЛАРУСКАЙ
ПРАДМОВА ДА КАТЭХІЗІСУ
Катэхізіс - слова з грэцкай мовы, перакладаецца ж на мову славянскую - Абвяшчэньне, ці Навучаньне ўголас. Ведама бо мае быць, што Апосталы ды іхнія вучні ня так скора і ня так проста дапускалі да сьвятых Таямніцаў тых, што з грэкаў ці зь юдэяў прыходзілі да веры ў Хрыста.
Ахрысьціў Пётр ды іншыя Апосталы ў дзень спасланьня Духа Сьвятога з народу Ізраэльскага тры тысячы, але толькі замілаваўшыхся сэрцам і зь любасьцю прыняўшых Слова (Дзеі 2:14-47). Ахрысьціў Піліп - адзін зь сямі дыяканаў - эўнуха, або скапца валадаркі Мурынскае (Дзеі 8). Але той эўнух з Мурынскае зямлі прыехаў пакланіцца ў Ерузалім, быў Піліпу праз анёла паказаны, Піліпам навучаны ды вызнаў веру ў Хрыста, што Той ёсьць Божым Сынам.
Ахрысьціў Пётр яшчэ Карнэля, але таго, чые малітвы і міласьціны ўзыйшлі перад Богам, пра якога Пятру голас Божы ў бачаньні тройчы прамовіў: «Каго Бог ачысьціў, таго не лічы нячыстым» (Дзеі 10: 1-20), на якога Дух Сьвяты зыйшоў відочным чынам яшчэ падчас навучань ня Пятра.
Ахрысьціў Апостал Сіла вартаўніка вязьніцы ў Філіпах, але перш той, каючыся, запытаўся ў Апосталаў: «Гаспадары, што мне трэба рабіць, каб збавіцца?!» (Дзеі 16:16-34) Але раней Паўла і Сіла казалі яму Слова Божае; а потым ён прыняў іх у доме сваім і абмыў іхнія раны. Іншыя падобныя прыклады ня ўзгадваю. Досыць бо яўна, што Апосталы нікога з паганаў ці зь юдэяў не хрысьцілі, перш не навучыўшы і ў веры ня выспрабаваўшы.
Потым насталі яшчэ больш цяжкія выпрабаваньні для тых, хто хацеў ахрысьціцца. Знаходзім бо ў лістах вучыцеляў і ў некаторых правілах: тыя, што хацелі хрысьціцца, перш павінны былі немалы час асобна ад іншых у царкве стаяць; на калені прыпадалі, пачуўшы чытаньне Эвангельля; перад пачаткам Вячэры Госпадавай вон з царквы выходзілі; таксама вызначаны час пасьцілі і кожны тыдзень ў чацьвер «Веру ...» перад епіскапам ці прэсьвітэрам вызнавалі. І пакуль гэтыя ўсе ўмовы не былі выкананыя, ніхто ня мог быць ахрышчаным, але звалі яго «абвешчаным», што азначае па-грэцку «катэкумэнос». Навуку ж такую называлі «Абвяшчэньнем», па-грэцку - «Катэхізіс».
Быў той звычай вельмі патрэбны і карысны, бо такім чынам многія прыходзілі да спазнаньня Бога і праўды Ягонай, у жыцьці сьвятым узрасталі і ўмацоўваліся. Да таго ж і вучыцелі мусілі быць пільнымі. Але д'ябал не дапусьціў, каб гэты звычай доўга трываў сярод хрысьціянаў. Да сьпячага бо чалавека, паводле Слова Эвангельскага, ён прыйшоў і пустазельле пасеяў (Мц. 13: 25). Гэта значыць, калі вучыцелі ленаваліся вучыць людзей, навучыў іх д'ябал, каб паверылі, што чалавек можа збавіцца без навучаньня, бязь веры і без вызнаньня, абы толькі ў дзяцінстве быў ахрышчаны вадою, а прыйшоўшы да сталага розуму, толькі каб у пэўныя дні мяса ня еў, міласьціну, хаця б і са скрадзенага, даваў, да сьвятых маліўся ды, паводле звычаяў, рабіў падобныя справы.
А нарэшце дапусьціліся таго, што хоць якую маёмасьць папам давалі, каб тыя цела ў пасьвячанай зямлі пахавалі, праводзілі, паміналі ды спраўлялі траціны, дзевяціны, паўсарачыны, сарачыны, паўгодкі і гадавіны ды іншыя падобныя прыдумкі. Дзеля гэтага завяшчалі маёнткі, вёскі, мястэчкі; ахвяравалі на манастыры і цэрквы або іх будавалі; куплялі званы, патырыёны, дыскасы, рызы, іконы і балваноў, спадзеючыся такімі справамі збавіцца ды заслужыць Валадарства Божае і жыцьцё вечнае.
Усё гэта, кажу, таму ў царкву Хрыстову прыйшло, што той сьвяты звычай, якога першая царква трымалася паводле загаду Хрыста, дазволілі д'яблу зьвесьці ды шкоднае пустазельле пасеяць. Хрыстос бо казаў: «Ідзіце і навучыце ўсе народы, хрысьцячы іх!» (Мц. 28:19) Тыя ж ня толькі ня вучаць, але і самі мала праўду ведаюць і тым, якія б маглі навучыць, забараняюць. Няйначай, як перад тым законьнікі юдэйскія. Пра іх Госпад сказаў: «Гора вам, законьнікі, бо ўзялі ключы ад разуменьня і самі не ўваходзіце, і іншым забараняеце!» (Лк. 11: 46) Няма патрэбы шмат пра гэта пісаць, усе бо ведаем, якіх цяпер маем вучыцелей.
Ведае ўвесь сьвет, як яны прыходзяць на свае пасады. Вядома таксама, як яны свае абавязкі выконваюць. Лепей плакаць, чым казаць пра іхнія норавы. Адно пэўная рэч – дарэмна чакаць ад іх выпраўленьня ў навуцы ці ў жыцьці. Лепш, каб кожны, хто загінуць ня хоча, іншыя лекі сабе, пакуль ёсьць час, шукаў, а такім пастырам супакой даў. Так бо загадвае Госпад Апосталам, гэта значыць, усім вучыцелям кажа: «Вы – соль зямлі! Калі ж соль згубіць сілу, то чым зробіш яе салёнаю? Яна ўжо ні на што не прыдасца, хіба толькі выкінуць яе вон на патаптаньне людзям» (Мц. 5:13). Сольлю называе Ён усіх вучыцеляў, бо як соль захоўвае тое, што ёю пасолена, каб не сапсавалася, так і вучыцель праз пакараньне, навучаньне і напамінаньне захоўвае людзей ад духоўнае гнілі. А калі так ня робіць, загадвае Госпад такога вон выкінуць і патаптаць, як соль, якая сапсавалася ці моц сваю страціла. Чаму ж мы ня слухаемся загаду Самога Сына Божага?
Сапраўды, ня трэба адкідваць гэтае слова. Павінны бо мы і вось гэтае слова памятаць: «Калі сьляпы сьляпога водзіць, абодва ў яму ўваляцца» (Мц. 15:14). Ці чуеш, умілаваны мой браце, што цябе Сам Госпад перасьцерагае, каб ты ў яму не ўваліўся? Бо ў яму ўваліцца кожны, хто дазваляе, каб яго вёў сьляпы. Чаму ж ад такіх сьляпцоў мы не бяжым? Чаму згаджаемся, каб яны нас вялі?
Зьлітуйся, у імя Бога, кожны над самім сабою. Паўстань зо-сну, ужо час абудзіцца. Досыць ужо мы спалі, калі за справаю гэтых сьляпцоў ані Бога ня ведалі, ані таго, на чым палягае нашае збаўленьне. Няхай тое быў час Божага гневу за грахі нашых бацькоў, якія адкінуўшы Слова Божае, ухапіліся за паданьні, або — яшчэ лепш — за сны ды старэчыя выдумкі. Мусіў за гэта прыйсьці гнеў Божы, бо і сьвятыя Апосталы пра гэта прарочылі і казалі. Найбольш Паўла, выбранае начыньне Хрыстова, так да Тэсалонцаў піша: «І за гэта пашле ім Бог дзеяньне подступу, каб яны паверылі хлусьні; каб былі засужданыя ўсе, не паверыўшыя ў праўду, але палюбіўшыя няпраўду» (2 Тэс. 2: 11-12).
Разгледзься, малю цябе міласьцю Божай, ці не збылося ў апошнія часы гэтае слова сьвятога Апостала? Апостал тут піша, што Бог пашле дзеяньне подступу. Гэты подступ чый мусіў быць? Хіба ж не таго, хто яшчэ ў раі падмануў нашых бацькоў? А як бы тады іх падмануў, калі б не адвёў Эву ад Божага Слова? У іншы спосаб ня здолеў бы падмануць. Дакуль бо чалавек трымаецца Слова Божага, датуль заблукаць ня можа, бо мае сьвечку, якою сабе сьвеціць, як напісана: «Слова Тваё – сьветач для стоп маіх і сьвятло на сьцежцы маёй» (Пс. 118).
А калі тая сьвечка згубіцца, кожны мусіць заблукаць і, як сьляпы, ісьці навобмацак, як Апостал піша. Таксама Прарок кажа: «Калі б Госпад Магуцьцяў не пакінуў насеньне, мы былі б як Садома». Насеньнем ён тут называе Слова Божае. Таму д'ябал цябе і падманвае. ведае бо: як хутка людзі адыйдуць ад Слова Божага, дык адразу зробяць усё, што ён захоча. Дзеля гэтага і зараз ён зрабіў, каб вучыцелі не казалі Слова Божага. Вось чаму ўсялякія ліхія справы ўзялі моц у царкве.
Аднак зараз міласьцівы Бог пашкадаваў нас, адкрыў нам, грэшным, праўдзівае Сваё Слова і штодня больш адкрывае. Вучыцеляў верных, хаця б зрэдку, пасылае. Таму трэба і нам усім імкнуцца быць удзячнымі гэтай невымоўнай міласьці: Слова Божае абедзьвюма, як кажуць, рукамі схапіць, трымаць, згодна зь Ім жыць ды іншых да Яго прыводзіць.
А паколькі «жніва многа, а працаўнікоў мала» (Мц. 9: 37-38), дзеля таго я, недастойны, у сьвятой царкве служка найменшы, склаў і напісаў гэтую кніжку паводле Божых Пісаньняў, каб прагнучыя мелі разуменьне ўсіх Словаў Божых і Ягонай праўды, каб гэтаму і самі вучыліся, і дзяцей сваіх навучылі.
Ведаю, што патрэбна было б гэтую навуку выкласьці падрабязьней, але так нам і час, і ўменьне нашае дазволілі. Да таго ж і пазьней, калі будзе Божая воля, можна яе шырэй справіць. Перадусім чацьвёртую частку, — што пра сьвяты Хрост і Вячэру Сына Божага, — можна было б надрукаваць асобнай кніжкай. Ласка Госпада нашага Ісуса Хрыста з усімі вернымі. Амін.
Пісана ў Клецку у год ад Нараджэньня Госпада і Збаўцы і Бога нашага Ісуса Хрыста 1562, месяца чэрвеня 10 дня.
 
|
